Рус Каз Eng

Жамбыл облысы

Тараз
 

Білім және ғылым

Қазақстандағы ғылыми ойдың пайда болуы көне заманға кетіп барады.  Жетісу, Орталық және Шығыс Қазақстанда 6-11 ғасырларда өмір сүрген  Археологиялық зерттеулер мен жазбаша деректеме қорларын,  қалалар мен мекендердің мәдениетін құрайды. Бұл мәдениеттің негізін қалаушылар жергілікті түрік тайпалары: оғыздар, қарлұқтар, қимақтар және қыпшақтар.

8-11 ғасырларда Орталық Азия мен Қазақстанда Араб халифатының ислам дінінің таралуына байланысты күшті нығайтылды, араб мәдениетінің ықпалы өсті. Араб тілі халифат аумағында басым болды, бірақтан жергілікті мәдениеті мен тілін сақтап қалған. Араб мәдениетінің дамуына арабтармен жаулап алынған халықтардың арасынан шыққан ғалымдар көптеген үлес қосқан. Ортағасырлық қалалар өзінің базарлары мен қол өнер кәсібімен әлемге танымал болған, атақты ақындары, ғалымдары, суретшілері, бай кітапханасы және оқу оқитын орындарымен танымал болған.

Әсіресе Қытайдан Еуропаға жүретін география және экономикалық  маңызды мағына беретін Ұлы Жібек Жолы керуенінде орналасқан Отырар қаласы (Фараб) айрықша орын алған. Фараб кітапханасы қолжазба кітаптарының ішінде байлық қоры сақталған өте үлкен Египеттегі Александрия қоймасынан кейінгі болған. Фарабта ұлы ғалым Әбу Насір әл-Фараби  туылды. Ол жүзден көп ғылыми байлық мұра қалдырды.

10-11 ғасырларда Қарахандықтар мемлекеті Қазақстан аумағында тіршілік еткен, өзінің шығармашылығын құрып әрі ойшыл және тамаша ақын  Жүсіп Баласағұни. Оның «Құтты білік» еңбегі әлемнің көптеген елдеріне танымал болған. Шығыстың ойшылдарының мәдениеті мен ғылымын сол кезде Еуропа мойындаған болатын. Бұған 10-12 ғасырлардағы Шығыстың ғалымдары мен ақындарының еңбектері Франция, Италия, Испания, және тағы басқа  мемлекеттерде кеңінен тараған аудармалары куә.

17 ғасырдың аяғында және 18 ғасырдың басында Ресей және Батыс Еуропа елдерінің ғалымдары Қазақстанның аумағында орналасқан халқының салт дәстүрін, мәдениетін және тарихын зерттеуді бастаған.

Ең алғашқы қазақ тарихындағы А.И.Левшиннің “Описание кыргыз-казахских, или киргиз-кайсацких, орд и степей” атты еңбегін Ш.Уәлиханов оны қазақ халқына баға табылмас ғылыми құндылық деп атады.

П.П. Семенов-Тян-Шанский, Н.М. Пржевальский, Г.Н. Потанин сияқты танымал Ресейдің зерттеушілері тек қана шет жағынан емес әсіресе 19 ғасырдың екінші жартысынан бастап 20 ғасырдың басына дейін үлкен үлес қосқан. Сонымен қатар, В.В. Григорьев, Н.Ф. Костылецкий, Е.П. Михаэлис, П.Е. Маковецкий, А.А. Блек осы кісілер Абай Құнанбаевтың, Ыбырай Алтынсариннің және Ш.Уәлихановтың бұқарашыл ағартушылардың рухани қалыптасуына үлес қосқан.

20 ғасырдың басында қазақ балаларының көбісі тек қана ауылдағы медреселерде ғана білім алатын болған, ол жерде Құранның аяттарын оқытқан. 1916 жылы Қазақстан аумағында бірнеше ғана орыс және қазақ-орыс мектебі болған, ол жерде 19370 қазақ балалары білім алған.

1932 жылға қарай республикада 10 жоғары  ғылыми-зерттеу институты және тәжірибелі станциялар, жүздеген бекініс пункті, зертханалар мен метеоролгиялық станциялар және бірнеше геологиялық  барлау ұйымдары бар еді. Мемлекеттік комиссия жанындағы жоспарлау бойынша экономикалық зерттеу институты, ауыл шаруашылығының қайта құрылыс бойынша институты,  қой шаруашылығы, топырақты зерттеу, құрылыс сол уақыттағы ең үлкен ғылыми мекемелер болған.

1935 жылы ұлттық мәдени Қазақ ғылыми-зерттеу институтына қазақ тілі және әдебиеті бөлімі, халық шығармашылығмен бірге кірді. Сол жылдары Алматы ботаникалық бағының іргетасы қалана бастады.

Соғыс жылдары республикаға көптеген ғылыми бөлімдер мен жоғарғы оқу орындары көшірілді. Бұл жерде сондай-ақ әлемге әйгілі ғалымдар - И.П. Бардин, Л.С. Берг, В.И. Вернадский, Н.Ф. Гамалея, И.И. Мещанинов, Н.Д. Зелинский, Л.И. Мандельштам, Н.В. Цицин, С.Г. Струмилин, А.М. Панкратова, А.Е. Фаворский, С.Е. Малов, В.Г. Фесенков, Г.А. Тихов, Б.А. Воронцов-Вельяминов және т.б еңбек атқарған.

Ғалымдар өздерінің халық шаруашылық мағынасын  және маңызды қорғанысын өз өнімдеріне еңгізіп, қара металл, молибден, вольфрам, марганец пен  т.б кен орындарын ашты.  1942 жылдары Астрономия және физика институты мен химия-металлургия институты,  ал 1943 жылы топырақтану, ботаникалық, зоологиялық және тропикалық ауру институты құрылды.  1942-1945 жылдары химия, тау мен металлургияны байыту,  құрылыс материалдары мен отқа төзімді және зоология арнайы мамандандырылған институттар құрылды.

1991 жыл отандық ғылымның дамуындағы жаңа кезең басталуы болып табылды. 1992 жылдың 15 қаңтарынан бастап  «Қазақстан Республикасының ғылымы және ғылыми-техникалық саясатының» заңы қабылданды, және сол жылы ғылым және жаңа технологиялар министрлігі құрылды. 1993 жылдан бастап ғылыми-техникалық бағдарламаға мемлекеттік бюджет қаржыландыратын мемлекеттік сараптама еңгізілді.

1998 жылы Астанада өткен ғылыми-техника саласындағы көрменің жұмыс нәтижелері көрсетілді. Елімізде атом өнеркәсібі, энергетика және машина жасайтын,сонымен қатар республикада тау-кен металлургиясының кешенінің қорытындысы мемлекеттік бағдарлама бойынша даму жобалары жасалды.

Әртүрлі мақсатта пайдаланатын өте тиімді катализаторлар өңдеп шығаратын шағын зауыттар жобалары жетілдірілді. Күріш пен бидайдың жаңа сұрыптары өсірілді. Пайдалы кендерді өндіру және оларды тиімді пайдалану туралы жаңа тәсілдерінің зерттелуі пайда болды. Жылу және электр есептеуіштері, ыстық және суық су есептеуіштері, медициналық жедел куәландыру құралдары игерілді. Алғашқы рет тұрмыстық және электронды құрылғылар өнеркәсібі мен отандық компьютерлер шығарылды.

Мемлекеттік басқару үрдісін қамтамасыз ету үшін республика ғалымдары өз үлестерін қосып, Қазақстан тарихын ерте заманнан қазіргі уақытқа дейін, қазақ философиясындағы шығыс және батыс мәдениетінің өзара мәтінінде жаңа философия мен әдістеме ғылымы құрылып, еуразиялық ықпалдастық, геосаясат, демографиялық даму болжамы дайындалып, Қазақстан Республикасының конституциялық үрдісінің дамуы зерттелуде. Мемлекеттің негізгі консультациялық жауапты мүшесі қолданбалы және техникалық ғылымды әрі қарай болжап анықтайтын - жоғары ғылыми-техникалық комиссия құрылды.  ЮНЕСКО қолдауымен өткен Қ.И. Сәтбаевтың 100 жасқа толуына орай мерейтой тізімі қосылды.  1999 жылы 15-23 сәуір аралығында Парижде осы оқиғаға арнап ғылыми симпозиум болып өтті. Ол жерде «Қазақстан ғылымы: өткеннен келешекке» атты көрмесі ұйымдастырылған.

Соңғы жылдар ғалымдардың жүргізілген отандық ғылым мен технологияның  бәсекеге жарамдылық зерттеулері жоғары көтерілуге бағытталған. Ғылыммен тығыз байланыстағы өнімнің қалыптасуы үшін ғылымның базалық қайта өзгертілуіне байланысты табиғи және минералды қорлар, жаңа материалдар мен препараттар шығарылып, техногенді қалдықтарды қайта өңдеуін жетілдіру, тау-кен кешенінің жұмыстарын тұрақтандыру, биотехнологияда молекулярлық және биология клеткалық жетістіктер пайдаланылуда, медицина, ауыл шаруашылығы, байланыс және телекоммуникация жүйесінің ұйымдары, атом энергетикасын дамыту тиімділігін арттыру.

Елімізде тәуелсіз жылдарында жаңа ғылыми ұйымдар мен ғылыми шығармашылық үрдіс басқармасы, ғалымдарға жұмыс орнында жайлы жағдай жасауға, жаңа ғылыми кадрларды даярлауға, білім және ғылым жүйесін бірігіп нәтижелі іздеу.

Терең түбірлер

Егерде Орта Шығыс тарихын алып қарасақ, қазіргі кездегі әлеуметті жоғары кезең дамуына, Қазақстан, Өзбекстан, Түркменстан жерлерін бағындырған жаулап алушы саясаткерлердің басқа мемлекеттерден еңгізілген білімді көреміз. Ислам кезеңіне дейін ғылыми оқу орталықтары тек қана батыстан келген эмигранттар құрған болатын. Содан кейін Орта Азиялық феодализм дәуірі келіп, ғалымдар оны үш кезеңге бөледі, ең басты тарихи шекараны арабтардың басып алуы мен моңғолдардың басқыншылығын көрсетуге болады. Арабтардың жаулап алғанынша Орта Азияда иран тілі, көптеген діндер және алфавиттік жазу жүйесі болған.

Екінші кезең 651 жылдан басталады, сол кезде араб әскері сасанидтен кейін соңғы тірек – Мерв болатын (әскер жүргізу кезінде орта Азияны басып алу жүздеген жылдарға созылған).  Басып алу нәтижесінде сол аймақта Ислам діні, әрине одан кейін араб тіл және араб алфавиті үстем болды. Білім мен сауат көптеген ғасырлар бойы мемлекеттік күштің тартылмас міндеті таңдалған адамдардың сыбағасы болатын. Исламның беделі өсіп келетін. Басып алынған елдерді өзіне бағындыру үшін, оларды өзінің мәдениетін, тілін, жазуын ұмыттыру еді. Мәселен, Орта Азия күштеп арабтармен мұсылмандық қабылдаған. Хорезмде Кутейб әскер бастығы хорезмдік ғалымдардың барлығын, жазуды білгендерде, өз халқының аңыздарын білген адамдардың барлығын өлтіріп тастаған. Басқа да Орта азияның жазбаларына және пұтқа табынушыларына тыйым салынған. 8-9 ғасырларда әдебиет пен ресми көшіріп жазудан араб тілінде гегемония ислам жетекшісі және серігі. Католикалық сеніммен және таурат Батыс Еуропадан еңгізілген латыннан аналогиялық өткізу соның ішінде білім және мәдениет болып табылады. Егерде біз Орта Азияға арабтар басып алған кезіне оралсақ,  сол кездегі уақытта мұсылман мектебі құрылып және көп таратылған. Мұсылман әлеміндегі ортағасырлық мектептерді екі түрге бөлуге болады: мактаб (дабристан) және медресе. Мактаб – бұл бастауыш сынып, мешіт тұсында пайда болған, ал медресе – орта және жоғары мектеп десек те болады.

8 ғасырға араб халифатының ережесі бойынша, әрбір қалалық және ауылдық мешіттерде Құранның оқылуын үйреткен. Сауат алуға тек қана ерлер оқытылған. Бұл талаптар бірнеше мұсылман патша кезінде жаңартылып оны ерекше сақтаушылар ғана тексерген. 1219 жылы Орта Азия мен Қазақстанға шығыс жақтан Шыңғысхан әскері басып кіріп, сонымен қатар керуендер отбасылармен келген. Үш жыл ішінде келгіндер жаңа жерлерді толтырған. Ескі саяси шекаралар құлдырап жатты, ал есесіне жаңа тақтар моңғол династиясы пайда болды. Солай Қазақ даласының тарихында жаңа кезең басталды. Моңғолдар кезінен кейін отырықшы аймақтарда түркітілдес саны күшейді. 15-16 ғасырларда Азиядағы ең үлкен танымал медреселер Бұқара, Самарқанд кейін Ташкентте болған.

16 ғасырда қазіргі өз аумақтарында қазақ және қырғыз халықтары жинала бастады. Орыс мемлекетімен сауда және дипломатиялық қарым қатынастар күшейе түсті. Келесі айналым білім жүйесінің дамуы мен сауат тарату Ресейдің ықпалына байланысты.

Зайырлы қазақ мектебі

Қазақстан үшін Ресеймен қарым қатынаста болу және сол 1731 жылы ірі мемлекетке қосылу, жоңғарлардың басып алуларынан сақтану еді. Бірақ Ресейдің өзінде қырғыздарға қатысты отаршылдық саясаты (бұл сөздердің астында бүкіл даланың халқы айтылған) болған. Мұндай кейіпке қарамастан, сауатты төрешілер сауат пен білімнің дамуына  жаңа түрткі қажет. Дәл  айтқанда қосылу Қазақстанның экономикалық дамуына және феодалдық бытыраңдылықты қосқан. Далаға орыс мәдениетінің күшейіп кіруі айрықша мағына берген. Бұл мектепте Алтынсарин сабақ оқытқан. Көп ұзамай бұндай мектептер Иргиз бен Троицкте ұйымдастырылды.

1883 жылы Букеев хандығының ордасында алғашқы рет қазақ қыздарына мектеп ашылды. Бұл бір сыныпты ауылдық училище, ол жерде тек қана қол шеберлігі ғана 20 адамдық интернат болған.  Міндетті түрде гимназиялық курс пәндеріне: математика,логика, физика, тарих, география, Құдай заңы мен орыс тілі мен ауызша және жазбаша тілмен білдірілетін шығармашылық. Міндетті түрде төрт шет тілі керек: жаңа – неміс, французша, латынша және көне грек тілі. Жылдың соңында әр қайсысына орта балл шығарып қорытындылаған. Уақыт өте келе Ыстық көл, Үлкен Алматы және Есік өзендеріне гимназиялықтарды «жаяу білім экскурсиясы» ұйымдастырылған.

Бірақтан, қазақ аумағындағы жалпы білім беру ахуалы біршама төмен еді. Революция кезеңіне дейін Қазақстанда білімді адамдар саны аз пайызды құраған. 1913 жылы орыс-қазақ мектептерінің саны 157-ден аспаған және олардың әрқайсысында 50 оқушыдан ғана. Бірақ 1901-1917 жылдар аралығында орыс бастауыш сыныптарының саны 2389 мектеп, орыс-қазақ 600 мектепке күрт көтерілген.  1916 жылы Қазақстанда оқып жатқандардың саны 164 859 адамды құраған.

Социализм кезеңіндегі білім

ХХ ғасырдың басында аймақта білім мен педагогикалық ғылымы жіті дамып келеді. Қоғамдық алаңға жаңа кезеңнің сын ағартушылары білім және тәрбие саласына жаңа көзқарастарын мен ойларын өзінің алдыңғы негізін қалаған тұлғалардан әрі қарай дамытып шығады. Кеңес билігінің келуімен алдыңғы патшалық Ресейдің шет аймақтарында әлеуметтік және экономикалық қайта құру бағдарламасы жүзеге асырыла бастады. 40 жылдары Қазақстанда ауылдық мектептердің орнына, тұрғындардың барлығына бірдей жаңа жалпы білім беру мектептері сауатсыздықты жою үшін құрылды. Орта білімді, жоғары және кәсіптік-техникалық мектептер жұмыс жасай бастады. Педагогикалық ғылымды дамыту кезінде баспа қызметі үлкен үлес қосқан. 1919 жылы Наркомнацтың Букеев бөлімшесі «Мұғалім» (Учитель) педагогикалық журналын басып шығарады. Ол жерде ата-ананың және тәрбие берушінің абыройы туралы, мектеп гигиенасы мен мектепке кіріспе ақпараттары жайлы сұрақтар, Аристотель, Сократ, Ж.Ж.Руссо, Л.Н.Толстыйдың  кезеңіндегі педагогикалық көзқарастардың мақаласы шығарылып тұрған. Алғашқы қазақ педагогикалық баспасы қазақ ұлттық мектебінің құрылыс және ұйымдастырылуына аз үлес қосқан жоқ.

1928 жылы Педагогикалық институт білім беретін қызметін бастады, ол жерде техникум мен жалпы білім беретін мектептерге мамандар даярлайтын. Бұл жоғарғы оқу орнының түлектері әлемдік мәдениетті ұзақ уақыт бойы сауатты жүргізді. 1931 жылы жоғарғы дәрежедегі кәсіпқой мамандарды талап ететін Мемлекеттік Медициналық институты жарық көрді. Педиатр, терапевт, хирургтар тайыз мамандарының дәрігерлері емдеудің түрлерін ресейлік және басқа да шет елдердің клиницисттерінен тәжірибе алады.

1932 жылы Қазақ республикалық дене шынықтыру техникумы пайдалануға беріледі. Оның түлектері орта және арнайы мектептерге, техникумдарға, ұйымдар мен совхоздарға коллективтік араласу, бос уақыттарын белсенді өткізу және денсаулық зор байлық екенін насихаттауға, жұмыс жасауға бағытталатын еді.

1934 жыл - Қазақ мемлекеттік университетінің ашылу кезеңі. Жоғарғы оқу орнының тарихы білім беру дәуірінде жақсы көрсеткіш болып келеді. Қазақ республикасында сол жылдары ҚазҰУ ең алғашқы интелектуалды  жабдықтауыш және ғылыми бетке ұстар университеттің біреуі еді.  

1938 жылы Көркемөнер мектебі алғашқы талапкерлерін қабылдады. Жас білімгерлерге әлемнің өнер тарихын, тәжірибелік қолданбалы дағдыларын және көркемөнер шығармашылығы туралы білім берген.

1941 жыл Алматы педагогикалық шет тілдер институты құрылды. Соғыс жылдары Батыспен өзара қарым-қатынасты екпінді қажет етті. Қазақстан жастары айрықша талпыныспен еуропалық үлкен мемлекеттердің тілдерін және олардың мәдениеті мен тарихын оқып білген.

1944 жылы Қазақ қыздар педагогикалық институты өз қабырғасына қыздарды оқуға түсуіне шақырды. Гуманитарлық білім болашақ мұғалімдерді, муызкант, хореограф, психолог және логопедтерді кең қамтыған.  Сол жылы Қазақ мемлекеттік консерваториясы музыкатану ғылымы мен орындаушы факультетіне студенттер қабылдаған. Консерватория қабырғасында рояль,скрипка және сырнайдың ғана үні емес, сонымен қатар күмбез залында домбыра мен қобыз, баян мен балалайканың дыбыс алғаш рет шыққан. Консерваторияда көп үміт күтерлік және талантты студенттер көбейді. Қазақ мемлекеттік дене шынықтыру институты соғыстың соңғы жылында ашылды.

1957 жылдан бастап мемлекет мектеп-интернаттарын құрады. Ол жердің тәрбиеленушілері жағдайы төмен отбасылардан, денсаулығы жоқ балалар еді. Интернат жүйесінің оқытылу тәртібі қатаң түрде, өз қамқорлығындағы кішкентайлардың денсаулығын түзетуге бағытталған  аянышты бағдарлама еді.

1963 жылы социализм тарихы кезеңінде тойтарысқа бағытталған кезде, халық шаруашылық институты құрылды. Институттың студенттері экономикалық және әлеуметтік ғылымы туралы жан жақты білім алды.

1975 жылы Алматы энергетика институты республикалық өндіріске және қалалық шаруашылыққа керек энергетик мамандарын оқытуға кірісті.

1976 жылы Алматы инженер теміржол көлігі институты көліктік қызмет көрсету құрылымындағы өмірде қажетті көріністе инженерлерді оқытуды бастаған.

1978 жыл өнер жастарына көркемдік-театр институтын, әлемге әйгілі республикалық театрда ұста дүкені кадрларын, теледидар мен қазақ кинематографын, көркем шеберлері мен хореографиялық өнерді сыйлады.

1980 жылы Алматы құрылыс архитектуралық институт студенттерді оқыту жұмысын бастады. Ол жер қазіргі кезге дейін республикамызға талантты архитекторларды, өңдеушілерді, дизайнерлерді, құрастырушылар мен ақылды инженерлерді оқытып жатыр.

Республикамыздың педагогикасының дамуына айқын үлес қосқан қайраткерлер С.Асфендияров, С.Д. Жандосов,  Т.Рысқұлов, Н.Төреқұлов, С.Мендешев, Т.Жүргенов, И.Омаров және т.б., қазақ әдебиетінің классикасына М.О. Әуезов, С.Сейфуллин, І.Жансүгіров, Б.Майлин, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, ғылым және өнер қайраткерлері А.Жұбанов, С.Аманжолов, М.Ғабдуллин, С.Жиенбаев, Х.Жұбанов, К.Жұмалиев, А.Марғұлан, М.Сарыбаев, Қ.Сәтбаев, Н.Сауранбаев, Д.Тұрсынов, М.Хамраев және т.б

Материалдарды пайдалану тек қана құқығын иеленушілердің келісуімен ғана рұқсат етіледі. Барлық суреттер мен мәтіндер авторлардың құқығымен қорғалған.
Байланыста болыңыз